قبل از هر چیز لازم است بدانید که ایجاد صداها و گفتن کلمات به معنی توانایی گفتار است و دیر زبان باز کردن کودک به این معنی است که توانایی ساختن صداهای صحیح را ندارد تا بتواند کلمات را ایجاد کند البته گاهی اوقات هم ریشه این تاخیر به دلیل مشکلاتی است که کودک در درک و برقراری ارتباطات کلامی و غیرکلامی دارد اگر چه همهی بچهها در یک روز و ساعت مشخص صحبت نمیکنند اما مراحل رشد نشانههای مشخصی دارد که اگر تا زمان لازم، خبری از حرف زدن دستوپاشکسته کودک نباشد باید نگران شد.
نا گفته نماند که تأخیر در گفتار کودک دلایل مختلف دارد و میتواند ناشی از: مشکلات دهانی و حرکتی، بیماریهای مختلف، ناتوانی ذهنی یا مشکلات شنوایی باشد که توصیه میکنیم ضعف کودک در مکالمه و درک گفتههای دیگران حتماً توسط پزشکان متبحر این حوزه ارزیابی گردد تا قبل از شروع درمان، ریشه این مسئله شناسایی شود؛ در ادامه به علت دیر حرف زدن کودک و روشهای درمان آن میپردازیم:
نقاط عطف گفتار و زبان در دوران کودکی
متأسفانه تعداد زیادی از کودکان از مراحل حیاتی رشد عقب میمانند و با مشکل تأخیر در زبان و گفتار مواجه میشوند گفتنی است که والدین باید بتوانند نیمی از حرفهای کودک را تا دو سالگی و تغریباً 75 درصد از آنها را تا سه سالگی و در نهایت تمام حرفهایش را در چهار سالگی بفهمند. اما اگر مشکلات زیر را در فرزند خود مشاهده کردید احتمالاً سن حرف زدن کودک به تعویق افتاده و مشکلاتی در زبان و گفتار آن وجود دارد.
- تا 12 ماهگی نمیتواند برای برقراری ارتباط از زبان اشاره کمک بگیرد.
- تا 18 ماهگی حرکت را به صدا ترجیح داده و نمیتواند صداها را به خوبی تقلید یا درخواستهای شفاهی ساده را درک کند.
- تا 2 سالگی نمیتواند کلمه یا عبارت بسازد، خوب حرف بزند و نیازهایش را بیان کند.
- تا 2 سالگی نمیتواند لحن صدای عادی داشته باشد یا دستورالعملهای ساده را اجرا کند.
جدول چکلیست نشانههای تأخیر گفتار در کودکان
| گروه سنی | نشانهها |
|---|---|
| تولد تا ۱۲ ماهگی | - واکنش ندادن به صداها - صداسازی کم یا نامنظم - تماس چشمی محدود - واکنش ندادن به اسم - اشاره یا حرکات ارتباطی کم |
| ۱۲ تا ۱۸ ماهگی | - گفتن کمتر از ۵–۱۰ کلمه - تقلید نکردن صداها - یاد نگرفتن کلمات جدید - استفاده زیاد از اشاره به جای کلام |
| ۱۸ تا ۲۴ ماهگی | - دایره لغات کمتر از ۲۰–۳۰ کلمه - استفاده مداوم از یککلمه - عدم درک دستورهای ساده - توقف در یادگیری کلمات |
| ۲۴ تا ۳۶ ماهگی | - نگفتن جملههای دوکلمهای - نامفهوم بودن گفتار - تلفظ اشتباه و ناقص - نداشتن بازیهای خیالی یا وانمودی |
| نشانههای هشدار در هر سنی | - واکنش ضعیف به صداها (احتمال مشکل شنوایی) - ارتباط چشمی کم یا مشکلات اجتماعی - از دست دادن مهارتهای گفتاری - مشکل واضح در حرکت زبان یا دهان |
علت دیر حرف زدن کودک چیست؟
در بیشتر موارد دیر زبان باز کردن کودک یک مشکل اساسی رشدی و جسمی است که لازم است به صورت کامل توسط پزشک متخصص ارزیابی شود در ادامه چهار مورد از شایعترین دلایل این عارضه را بیان میکنیم:
جهت آشنایی بیشتر با چگونگی رفتار با کودک در راستای رعایت نظم بدون تنبیه می توانید به صفحه زیر مراجعه نمایید :
روش آموزش نظم به کودک بدون تنبیه
مشکلات دهانی و حرکتی
معمولاً وقتی بخشهایی از مغز که مسئولیت گفتار را برعهده دارند، دچار مشکل شوند کودک حرف نمیزند و برای تولید صدا دچار مشکل میشود زیرا در این مواقع نمیتواند لبها، زبان و فک خود را به خوبی حرکت دهد؛ در واقع اگر مغز نتواند با عضلات صورت ارتباط برقرار کند کودک قادر به حرکت دادن آنها نبوده و اصطلاحا به آپراکسی مبتلا است؛ همچنین یکی دیگر از اختلالات دهانی حرکتی دیزآرتری است که اگر رخ دهد عملکرد عضلات کنترلکننده صورت، لبها و زبان بسیار ضعیف میشود.
ابتلا به اوتیسم
دیر حرف زدن یکی از مشکلات بچههای اوتیسم است تقریباً نصف کودکان گروه سنی 3 تا 4 سال مبتلا به این مشکل نمیتوانند متناسب با سن و سال خود حرف بزنند و در برقراری ارتباط کلامی و غیرکلامی مشکل دارند؛ بنابراین احتمال این که نتوانند تا 12 ماهگی نیازهای خود را بیان کنند وجود دارد؛ این بچهها معمولاً عباراتی که در یک برنامه تلویزیونی، بازی ویدیویی یا فیلم شنیدهاند را تکرار میکنند به همین خاطر درککردن حرفهای آنها برای اطرافیان ساده نیست.
مشکلات شنوایی یا اختلال پردازش شنوایی
مشکل شنوایی یکی دیگر از علل دیر زبان باز کردن کودک است که تأثیر چشمگیری بر توانایی کودک در صحبت کردن، استفاده از زبان و درک دیگران از حرفهای او دارد؛ از آن جایی که این کودکان اختلال پردازش شنوایی داشته و اصلا توانایی درک شنیدههای خود را ندارند این موضوع در آنها به اوج خود میرسد.
ناتوانی ذهنی
کودکان مبتلا به ناتوانی ذهنی معمولاً تاخیرات رشدی را تجربه میکنند که طبیعتا بر توانایی گفتار، زبان و یادگیری آنها نیز تاثیر منفی داشته و منجر به دیر زبان باز کردن کودک میشود اغلب این بچهها نمیتوانند کلمات را به درستی و با لحنی قابل فهم بیان کنند که باعث میشود برای کنار هم قرار دادن جملات یا درک زبان دچار مشکل شوند.
دیر حرف زدن کودک بیش فعال
لازم است بدانید که بسیاری از کودکان بیش فعال به دلیل ضعف در مهارت شنیداری، دشواری در درک کلمات و جملات، مشکل در پیروی از دستورات کلامی و.. نمیتوانند بهخوبی بچههای عادی مفاهیمی که میشنوند را بفهمند؛ از طرفی این بچهها مشکلات روحی و روانی زیادی دارند و بیشتر آنها قدرت کافی برای دقت و توجه به مسائل پیرامون خود را ندارند به همین دلیل کم کم از کودکان دیگر فاصله گرفته و به صورت کاملا اختیاری «حرف نزدن» را انتخاب میکنند در این شرایط برای کمک به صحبت کردن کودک چارهای جز مراجعه به روانشناس متخصص اطفال وجود ندارد.
جدول گامهای ارزیابی تأخیر گفتار در کودکان
| گام ارزیابی | توضیح کوتاه | چه کسی انجام میدهد؟ |
|---|---|---|
| ۱. مشاهده والدین در خانه | بررسی واکنش به صدا، تولید آوا، تعداد کلمات، ارتباط چشمی و رفتارهای ارتباطی | والدین |
| ۲. بررسی تاریخچه رشد کودک | بررسی سابقه بارداری، زایمان، بیماریها، سابقه خانوادگی تأخیر گفتار | پزشک یا متخصص گفتاردرمانی |
| ۳. غربالگری شنوایی | انجام تست شنوایی برای رد کردن مشکلات شنوایی بهعنوان علت تأخیر | شنواییشناس (ادیولوژیست) |
| ۴. ارزیابی گفتار و زبان | بررسی مهارتهای زبانی دریافتی و بیانی، تولید صداها، واژگان و ارتباط | گفتاردرمانگر |
| ۵. بررسی وضعیت دهانی–حرکتی | بررسی توانایی حرکت زبان، لبها و فک برای تولید صداها | گفتاردرمانگر |
| ۶. ارزیابی شناختی و رفتاری | بررسی توجه، بازی، تعامل اجتماعی و احتمال اختلالاتی مثل اوتیسم | روانشناس کودک / کاردرمانگر |
| ۷. دریافت برنامه مداخله | اعلام نتیجه ارزیابی و ارائه راهکارها، تمرینات و برنامه درمانی | گفتاردرمانگر |
روشهای درمان دیر حرف زدن کودکان
نا گفته نماند که دیر حرف زدن کودک نیاز به پیگیری سریع و به موقع دارد اگر این مشکل را پیگیری نکنید، امکان بروز اختلالات روانی، اجتماعی و رفتاری مختلف در کودک قوت میگیرد در ادامه چند راهکار برای درمان دیر زبان باز کردن کودک بیان میکنیم:
جهت آشنایی بیشتر با چگونگی برخورد درست با کودک در خصوص بدرفتاری می توانید به صفحه زیر مراجعه نمایید :
شیوه برخورد با بدرفتاری کودک
گفتار درمانی، موثرترین راه درمان
یکی از بهترین و کارامدترین روشهای درمانِ تأخیر در تکلم فرزند شما شروع جلسات گفتار درمانی کودک با یک پزشک متخصص در حوزه آسیبشناسی گفتار و زبان است؛ زیرا میتواند وضعیت گفتار کودک را ارزیابی کرده و با تشخیص زودهنگام دلیل تاخیر در حرف زدن، کمک کند تا قبل از شروع مدرسه این موضوع حل شود و کودک گفتار معمولی داشته باشد؛ همچنین با استفاده از تمرینات توانبخشی مانند: تمرینات تلفظ، تقویت عضلات دهان و فک و تمرینات برای بهبود رشد و توسعه مهارتهای زبانی، تلاش میکند تواناییهای گفتاری کودک را نیز گسترش دهد.
گفتاردرمانگر با این اهداف جلسات درمان را برگزار میکند:
- آموزش موقعیت دهانی صحیح و حتی تقویت عضلات دهان در دستور کار این جلسات قرار گرفته و به کودک یاد میدهد کلمات را به شکل صحیح تلفظ کند.
- پزشک کمک میکند تعداد کلمات مورد استفاده و قابل درک را برای کودک بیشتر نماید.
- درمانگر به کودک یاد میدهد تا کلمات را به جملات منطقی و معنیدار تبدیل کند.
- ارتباط کلامی صحیح را به کودک آموخته تا بتواند سوالات و درخواستهای دیگران را به درستی پاسخ دهد.
- کمک میکند داستانها را درک کرده و معنای آنها را بهراحتی بفهمد.
- مهارتهای خواندن و نوشتن را با توجه به سن کودک به او میآموزد.
توجه داشته باشید که طبق تحقیقات متعدد، اگر تأخیر در گفتار زود درمان نشود، میتواند 40 تا 60 درصد قدرت تکلم کودک را تحت تاثیر قرار داده و او را در بزرگسالی به مشکلات مختلف اجتماعی، عاطفی، رفتاری و شناختی مبتلا نماید؛ گفتار درمانگر با ارائه راهکار برای زبان باز کردن کودک و همچنین انواع آموزشها، راهبردها و سرنخها به والدین کمک میکند در پیشرفت مهارتهای گفتار و زبان کودک نقش فعالتری داشته باشند.
درمان بیماریهای زمینهای
وقتی دیر زبان باز کردن کودک به خاطر یک بیماری زمینهای مرتبط یا ابتلا به یک اختلال رخ میدهد، بهترین راه درمان تاخیر گفتار رسیدگی به ریشه آن است زیرا پزشک با در نظر گرفتن وضعیت کودک، اختلالات شنیداری، مشکلات جسمی دهان یا زبان و... کاردرمانی، فیزیوتراپی، مدیریت اختلالات عصبی و.. را توصیه و آغاز میکند.
تمرین و تکرار در خانه توسط والدین
لازم است بدانید که برای دیر حرف زدن کودک هیچ دارویی قدرتمندتر از تمرین و تکرار، آنهم توسط والدین و در محیط آرامشبخش خانواده نیست از بدو تولد با فرزند خود حرف بزنید بچهها در نوزادی هم صدای شما را میشنوند و از شما یاد میگیرند، به صدا زدن کودک با لحن مثبت پاسخ دهید، با صدای بلند کتاب بخوانید قصه بگویید یا در مورد تصاویر مختلف حرف بزنید، برای فرزند خود آواز خوانده و گوشش را با موسیقی آشنا کنید زیرا یادگیری آهنگهای جدید به کودک شما کمک میکند کلمات تازه یاد بگیرد.
ضمن اینکه این تمرین مهارتهای حافظه، گوش دادن و بیان ایده را هم تقویت میکند هنگامی که فرزندتان با شما صحبت میکند توجه کامل به وی داشته و وقتی سوالی از او میپرسید زمان کافی برای فکر کردن و پاسخ دادن بدهید؛ همچنین دائماً از فرزند خود سوال بپرسید اما مستقیماً اشتباهات دستوری جملاتش را بیان نکنید میتوانید جمله درست را تکرار کرده تا ذهن کودک آن را ثبت کند.
دارو برای دیر حرف زدن کودک
معمولا وقتی کودک دیر شروع به صحبت میکند برای رفع مشکل از داروی خاصی استفاده نمیشود و استفاده از دارو زمانی مفید خواهند بود که علت این مشکل، ابتلا به یک اختلال عصبی یا روانی باشد برای مثال، در موارد زیر، امکان تجویز دارو وجود دارد:
- رفع اختلالاتی مانند بیشفعالی-کمتوجهی
- درمان اختلالات اضطرابی و افسردگی
درمان دیر حرف زدن کودک در طب سنتی
قبل از هر چیز باید بگوییم که توصیههای طب سنتی در زمینه دیر زبان باز کردن کودک را با مشورت پزشک و زیر نظر متخصص اجرا نمایید به عبارتی، فقط در صورتی باید به تجویزات این طب اعتماد کنید که از پشتوانه علمی و پژوهشی کافی برخوردار باشند؛ بنابراین هرگز بدون مشورت با پزشک اطفال و متخصصان مربوط به مشکل کودک خود، اقدام خودسرانهای نداشته باشید:
- ماساژدرمانی برای بهبود گردش خون در مغز و تقویت عملکرد سیستم عصبی.
- مصرف دارچین، عسل و .. که طبع گرم و خشک داشته و انرژی را تقویت میکنند.
- مصرف میوه و سبزیجات برای تقویت سیستم عصبی.
- ماساژ بدن با روغنهای گیاهی مانند روغن زیتون.
جهت آشنایی بیشتر با چگونگی مدیریت اضطراب در کودکان می توانید به صفحه زیر مراجعه نمایید :
مدیریت اضطراب در کودکان
دیگر راهکارها و پیشنهادات به والدین و مراقبان کودک برای درمان تاخیر در گفتار
فراموش نکنید نقش محیط و افرادی که با کودک زندگی میکنند تأثیر بسزایی در شکلگیری توانایی کلامی او دارند اقدامات زیر میتوانند به حرفزدن بهتر کودک و درمان تاخیر کلامی وی کمک کنند:
- با کودک مستقیماً حرف زده و او را مخاطب قرار دهید.
- اگر کسی از کودک چیزی پرسید به جای او جواب ندهید.
- هنگام حرفزدن با کودک از حرکات و اشارهکردن به اشیا استفاده کنید.
- از کودک سوال پرسیده و به او وقت و حق انتخاب در پاسخگویی بدهید.
- برای کودک خود کتاب خوانده و تصاویر کتاب را به او نشان و توضیح بدهید.
- زمان صحبت با کودک صبور باشید و تمام تمرکز خود را به حرفزدن او معطوف نمایید.
- حتی اگر متوجه شدید کودک چه خواستهای دارد صبر کنید تا او به طور کامل توضیح بدهد.
- اشعار و ترانههای آسان برای کودک بخوانید تا امکان تکرار آنها برایش وجود داشته باشد.
- بهجای اصلاح مستقیم اشتباهات کلامی بچهها، سعی کنید که واژه و جمله صحیح را برایش تکرار کنید.
سخن پایانی
مهمترین نکتهای که باید در مورد دیر زبان باز کردن کودک بدانید این است که تشخیص و شروع به موقع دوره درمان، تاثیر پررنگی در سرعت پیشرفت کودک و تقویت کامل مهارتهای گفتار و زبان او پیش از حضور در اجتماع دارد؛ درمانگر در جلسات گفتار درمانی با ارزیابی، هدفگذاری، انجام تمرینها و نظارت بر پیشرفت کودک بررسی میکند که این تاخیر در گفتار به چه دلیل رخ داده و مطمئن میشود به تدریج در حال درمان است تا در بزرگسالی بر روابط اجتماعی فرد تاثیر منفی نگذارد.
بدون دیدگاه